Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước sẽ mở ra điều gì?

Nhà báo Nhị Lê, Phó tổng biên tập Tạp chí Cộng sản nói về những thuận lợi khi Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước.

5

Nhà báo Nhị Lê, Phó tổng biên tập Tạp chí Cộng sản

Trung ương vừa thống nhất cao việc giới thiệu Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng để Quốc hội bầu làm Chủ tịch nước. Theo nhà báo Nhị Lê, Phó tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, đây là thời điểm chín muồi để thực hiện chủ trương Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước. Và nếu chủ trương này được thực hiện từ Trung ương xuống cấp xã sẽ giảm ngay được khoảng 13.000 người giữ chức vụ lãnh đạo…

Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước: Lợi cả đôi đường

T.Ư vừa nhất trí cao giới thiệu Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng để Quốc hội bầu Chủ tịch nước. Việc áp dụng mô hình Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước được nhiều người nhận định đã đến thời điểm chín muồi. Quan điểm của ông thế nào?

Trước hết, phải nhắc đến yếu tố lịch sử. Tại Đại hội thứ 2 của Đảng diễn ra ở Chiêm Hoá, Tuyên Quang, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong vị thế Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được bầu làm Chủ tịch Đảng, tức là Chủ tịch Hồ Chí Minh khi đó vừa là Chủ tịch Đảng, vừa là Chủ tịch nước. Nhưng do điều kiện lịch sử, từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, chúng ta không có điều kiện làm như vậy nữa, nhưng vấn đề này vẫn được bàn nhiều lần trong việc cải cách hệ thống chính trị của chúng ta.

“Vấn đề đạo đức trong nền chính trị là câu hỏi lớn. Kiểm soát quyền lực thấp hay cao tuỳ thuộc vào việc giáo dục, tự mình tu dưỡng về đạo đức của từng cán bộ, đảng viên. Nỗi lo về kiểm soát quyền lực là như vậy. Tức là bây giờ giải pháp đưa ra không chỉ về pháp luật mà còn cần giải pháp tổng hợp để kiểm soát quyền lực, gồm giải pháp về đạo đức, giải pháp về kinh tế.”

Nhà báo Nhị Lê

Phó tổng biên tập Tạp chí Cộng sản

Điều kiện trong nước và quốc tế đã đặt ra cho chúng ta rất nhiều việc, gồm cả đổi mới hệ thống chính trị, trong đó có chức danh của các hệ thống chính trị. Câu chuyện người đứng đầu Đảng đồng thời là người đứng đầu Nhà nước, theo tôi biết, suốt thời gian qua đã được đặt trên bàn của các nhà khoa học và đặt ra trên bàn nghị sự của các đồng chí lãnh đạo, nhưng chúng ta phải chờ đợi điều kiện cần và đủ, về thời thế. Có khi thế đã chín muồi rồi nhưng thời chưa cho phép, ngược lại, có khi thời đến rồi nhưng thế chưa được chuẩn bị trọn vẹn cho nên chưa thể có quyết sách lịch sử.

Rồi trước yêu cầu phát triển đất nước, sự vận động của đời sống chính trị quốc tế và đặc biệt là sự chuẩn bị đầy đủ những điều kiện cần và đủ ở thời điểm vô cùng chín muồi, Hội nghị T.Ư 8 đã đưa ra quyết định quan trọng. Đây chính là sự thống nhất, là tính quy luật trong sự vận động của Đảng ta nói riêng và trong việc tiếp tục đổi mới, kiện toàn hệ thống chính trị nói chung. Đó là một quyết định lịch sử.

Hy vọng rằng quyết định lịch sử này sẽ đẩy mạnh hơn nữa công cuộc đổi mới toàn diện, đồng bộ mà chúng ta đã đặt ra từ lâu.

Nhiều ý kiến cho rằng, Tổng Bí thư làm Chủ tịch nước sẽ có lợi trên rất nhiều phương diện, cả về đối nội và đối ngoại, ông có nghĩ như vậy?

Lịch sử đã chứng minh, từ năm 1951 – 1969, với lợi thế vừa là Chủ tịch Đảng, vừa là Chủ tịch nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh của chúng ta đã hoạt động vô cùng thuận lợi.

Còn hiện nay, tôi cho rằng đây là cơ hội vừa khẳng định vị thế trách nhiệm và đặc biệt là vai trò cầm quyền của Đảng, vừa đồng thời tôn vinh vị thế của nước Việt Nam trên trường quốc tế, đó là lợi không chỉ về đối nội mà đặc biệt còn có ý nghĩa về mặt đối ngoại. Nhìn rộng ra, các nước cùng thể chế với ta như Trung Quốc, Lào, Cu Ba cũng đã thực hiện như vậy cả rồi.

Cơ hội để kiện toàn hệ thống chính trị ở địa phương

Trong bối cảnh cả nước đang thực hiện Nghị quyết T.Ư 6 về thu gọn bộ máy, là cơ sở để các địa phương đẩy mạnh thực hiện mô hình Bí thư kiêm Chủ tịch UBND, chủ tịch HĐND các cấp, ông nghĩ sao về việc này?

Quyết sách lớn nhất của Hội nghị T.Ư  mới đây là lựa chọn chủ trương Bí thư đồng thời là Chủ tịch HĐND hoặc UBND. Cấp xã đã làm  rồi, huyện đang làm, còn tỉnh đang thí điểm. Tôi cho đây là thời cơ làm đồng bộ từ trên xuống dưới, sẽ rất thuận lợi bởi đã có điều kiện cần và đủ, thời cơ đã chín muồi.

Hiện chúng ta có hơn 11.000 cấp cơ sở xã, phường, thị trấn, hơn 700 huyện và tương đương, 63 tỉnh, thành trực thuộc T.Ư, nếu hợp nhất đã giảm ngay 1,3 vạn chức danh, sẽ tiết kiệm được rất nhiều tài lực, thậm chí giảm được 20% GDP chi cho bộ máy. Nhưng điều quan trọng nhất là bộ máy sẽ thực sự tinh nhuệ, gọn nhẹ, thực sự năng động, hiệu lực, hiệu quả. Nếu tập trung quyền lực trên cơ sở nguồn lực chắc chắn sẽ rất thành công. Đó không chỉ là yêu cầu phát triển hiện nay mà còn là ý nguyện của nhân dân.

Khi áp dụng phương án nhất thể hóa theo ông, phải sắp xếp lại bộ phận giúp việc thế nào để bộ máy thực sự hoạt động hiệu lực, hiệu quả?

Phải dựa trên công việc để tổ chức bộ máy. Tôi quan sát thấy trong mối quan hệ giữa các cơ quan Đảng, Nhà nước, Chính phủ và Quốc hội, các đồng chí Chủ nhiệm Văn phòng ở các đơn vị này thường xuyên gặp gỡ và định kỳ họp để báo cáo tất cả công việc của các văn phòng, cuối cùng là báo cáo Tổng Bí thư. Nhưng khi nhiệm vụ đã thay đổi đương nhiên bộ máy phải thay đổi.

Tôi đã nhiều lần đề cập nên có một bộ máy phục vụ nhiều trung tâm, quyền lực đến đâu thì kiểm soát đến đó, công việc đến đâu thì tổ chức bộ máy đến đó.

Tôi nhớ lại câu chuyện chỉ sau 2 ngày giành lại chính quyền thì Bác Hồ lập ban thanh tra, cả thanh tra Nhà nước lúc bấy giờ chỉ giao cho 2 người là cụ Bùi Bằng Đoàn và Cù Huy Cận. Mọi người bảo, bao nhiêu công việc của Nhà nước nặng lắm nên phải giao cho nhiều người, 2 người ít quá. Bác Hồ lúc đó đã nói “công việc đến đâu tổ chức bộ máy đến đấy”. Đó là bài học kinh điển tôi nhớ lại từ lịch sử.

Bây giờ, phải lấy công việc làm đầu, công việc quyết định chức danh quản lý, quản trị quốc gia, công việc quyết định bộ máy chứ không phải ngược lại.

Đặt trong bối cảnh đổi mới toàn diện và đồng bộ trên các phương diện, trong từng thành viên thì việc thay đổi không thể chờ đợi. Cùng với đổi mới bộ máy phải đổi mới về cơ chế vận hành theo đúng chức năng nhiệm vụ, minh bạch kết hợp với trách nhiệm giải trình. Phải lưu ý đức trị kết hợp nhuần nhuyễn với pháp trị, không thể quá nhấn mạnh điều này mà coi nhẹ điều kia.

Hiện nay có 10 địa phương đang thí điểm hợp nhất 3 văn phòng ĐBQH, HĐND và UBND. Theo ông, nếu bây giờ Tổng Bí thư đồng thời là Chủ tịch nước, thì có tính đến việc hợp nhất Văn phòng T.Ư Đảng và Văn phòng Chủ tịch nước?

Tại sao lại không nhỉ?

Tôi sang Singapore có Đảng Nhân dân hành động, tôi thấy bộ máy của họ rất gọn nhẹ, chỉ có 2 cấp từ cơ quan T.Ư đến thẳng các chi bộ. Tôi hỏi Văn phòng T.Ư Đảng nhân dân hành động có đến 20 người không? Họ nói chỉ có 8 người, tức là vấn đề tự quản của họ rất ghê gớm, cơ quan T.Ư gọn nhẹ, giao quyền cho cơ sở, tất cả cơ sở giải quyết, cơ quan T.Ư dẫn đường chứ không làm thay. Cũng như Chính phủ là cơ quan hoạch định chiến lược chứ Chính phủ không sa đà vào việc các Bộ, ngành khác làm.

Phải phân cấp, phân quyền minh bạch gắn với trách nhiệm giải trình.

Không lo khó kiểm soát quyền lực

Cũng từ việc này, theo ông, tới đây bộ máy của Đảng nên thu gọn lại như thế nào để vừa đảm bảo tinh gọn nhưng cũng đảm bảo hiệu lực, hiệu quả giống như việc cải cách bộ máy Nhà nước mà chúng ta đang tiến hành?

Trước hết phải gương mẫu từ trên xuống, từ trong Đảng đến hệ thống chính trị, Đảng tiên phong Đảng phải gương mẫu, thực hiện từ trong Đảng ra ngoài Đảng, với vai trò dẫn dắt xã hội, dẫn dắt dân tộc.

Thu gọn lại bộ máy hay thực hiện đổi mới nào cũng không hề đơn giản, nhưng thà làm một lần rồi xong còn hơn không bao giờ kết thúc.

Vấn đề được nhiều người đề cập và băn khoăn nhất là liệu khi một người giữ hai vai, nắm trọn quyền lực thì cơ chế kiểm soát quyền lực sẽ khác với hiện tại thế nào, thưa ông?

Nhìn vào hệ thống chính trị ở ta thì các nhánh quyền lực hành pháp, lập pháp, tư pháp được phân công, phân nhiệm rất rạch ròi, rõ ràng. Sự bảo đảm thống nhất giữa kỷ luật trong Đảng với luật pháp của đất nước thống nhất, không một đảng viên, không một công dân nào có thể đứng ngoài vòng pháp luật cả.

Nhưng với mô hình bộ máy mới, cơ chế kiểm soát quyền lực giờ phải khác. Chế độ của ta là chế độ tập trung dân chủ, lãnh đạo tập thể, quyết sách dân chủ tập thể nhưng cá nhân chịu trách nhiệm, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm theo chức năng nhiệm vụ người đứng đầu và từng thành viên khác cũng vậy, nên chúng ta không sợ lộng quyền, lạm quyền. Nếu thực thi thật tốt các quy chế trong Đảng, định vị chính xác, minh bạch về trách nhiệm thì kiểm soát theo quyền lực được giao.

Không ai đứng ngoài kỷ luật và pháp luật được. Trước kỷ luật của Đảng và trước pháp luật của Nhà nước là bình đẳng. Trong Đảng, người giữ chức vụ càng cao, trách nhiệm càng lớn và xử lý kỷ luật khi vi phạm càng nặng. Ta chỉ cần giao nhiệm vụ rõ ràng, quyền lực minh bạch, kiểm tra chặt chẽ theo chức vụ và có sự giám sát từ dư luận xã hội.

Tôi biết Hội nghị T.Ư 8 đang bàn về việc nêu gương, việc nêu gương là cả câu chuyện dài. Thực sự là các đồng chí là Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư, Ủy viên T.Ư, hay nói gọn là những đồng chí đứng đầu Đảng, Nhà nước tới từng công dân tự khép mình, hoạt động một cách tự do trong khuôn khổ Đảng, trong quốc pháp thì đó là cách kiểm soát quyền lực tốt nhất.

Nhưng tôi cũng thực sự trăn trở. Chúng ta có 275 bộ luật và luật nhưng điều lo lắng nhất là thực thi pháp luật, thực thi kỷ luật không có chế tài một cách tương dung và hiệu quả.

Không phải chúng ta không có năng lực, nhưng vấn đề đạo đức trong nền pháp quyền lại là vấn đề lớn. Đây cũng là lý do mà Đại hội lần thứ XII của Đảng đưa ra quyết sách cùng với xây dựng Đảng về mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức thì đồng thời phải xây dựng Đảng về mặt đạo đức, đạo đức trong xã hội và đạo đức trong toàn Đảng.

Cảm ơn ông!

Hoài Thu (Thực hiện)

Ý KIẾN BẠN ĐỌC